نام روزهای ماه در ایران باستان

نام روزهای ماه در ایران باستان

پژوهش و نگارش از [email protected]

ایرانیان باستان برای هر روز نامی گذاشتند تا یادآوری آنها، آنان را از بدی ها بازدارد. این نام ها نخست به زبان پهلوی نوشته شده و سپس اوستایی آن در برابرش آورده شده و پس از آن به پارسی امروز معنی شده است:

1ـ اُهْرمَزد= ohr-mazd (اوستایی: اَهورَمَزدائو ahu-ru-maz-d�u) هرمز، اورمَزد، اهورا مزدا (اهورا: هستی بخش؛ مزدا: دانای همه چیز) نام نخستین امشاسپند و نام نخستین روز هر ماه و نام ستاره ی مشتری

2ـ وَهمَن= vah-man (اوستایی: وُهومَنvohu-man) بهمن، اندیشه ی نیک. نام دومین امشاسپند و نگهبان چهارپایان و نام دومین روز هر ماه. دوم بهمن در ایران باستان، روز پدر بوده است؛ چون در گذشته زندگی دامپروری و کشاورزی بوده و پدران از دامها نگهداری می کردند.

3ـ اَشَ= aŝa (اوستایی: اَشَ aŝa) راستی، درستی، حق، حقیقت، پاکی؛ اَرتَ وَهیشْت= arta-vah-iŝt اردیبهشت، نام سومین امشاسپند (سومین روز ماه، دو نام داشته است)

4ـ شَترَوَر= ŝatra-var (اوستایی: خَشثْرَوَئیرْیَ xŝaşr-a-va�r-ya) شهریور، نام چهارمین امشاسپند و نام فرشته ای که نگهدارنده ی آتش و آهن است و نام چهارمین روز هر ماه.

5ـ سْپَندَرمَت= span-d-armat (اوستایی: سْپِنتَ آرمَئیتیspenta-�rma�ti) زمین دایرـ حاصلخیز، نیروی نگهدارنده ی زمین حاصلخیز. نام پنجمین امشاسپند و پنجمین روز هر ماه؛ همچنین این روز در ماه اسفند، روز زن، مادر و زمین بوده است.

6ـ خوردَت= xur-dat (اوستایی: هَئورْوَتات haurva-t�t) خرداد؛ ششمین اَمشاسپند از هفت امشاسپند که نگهبان تندرستی، آسایش و خوشبختی هستند و نام ششمین روز هر ماه.

7ـ اَمورداد= a-mur-d�d (اوستایی: اَمِرِتات a-mere-t�t) جاودانگی، ابدی، نامیرایی، نام هفتمین امشاسپند و نام هفتمین روز هر ماه.

8ـ دَدْو ایی آتور= dadv-i-�tur (اوستایی: دَذْوَنگْهِ آتر dażvangh-e-�tar) آفریدگارآتش، دی به آذر، روز آفرینش آذرخش و نام هشتمین روز هر ماه؛ زیرا ایرانیان باستان بر این باور بوده اند که آتش با جهیدن آذرخش پدید آمده است.

9ـ آتور/ اَدور= �tur/adur (اوستایی: آتَر �tar) آتش، آذر، نام نهمین روز هر ماه.

10ـ آپان= �p-�n (اوستایی: آپِم �p-em) آبان، ماه آب، ماهی که در آن بارندگی آغاز می شود، نام ایزد یا فرشته ای که نگهبان آهن و آب است؛ و نام دهمین روز هر ماه.

11ـ خْوَر= xvar (اوستایی: خْوَرَئیت xvara-�t) خور، خورشید، آفتاب و نام یازدهمین روز هر ماه.

12ـ ماه= m�h (اوستایی: ماهیَ m�h-ya، ماوَنگهَ m�vangha) ماه، نام فرشته ای که نگهدارنده ی ماه در آسمان است و نام دوازدهمین روز هر ماه.

13ـ تیر= tir (اوستایی: تیشتْرْیَ tiŝ-tr-ya) درخشان، تابان، تیر، ستاره ی تیر یا عطارد، ستاره ی باران، ستاره ی تابان، نام سیزدهمین روز هر ماه.

14ـ گوش= guŝ (اوستایی: گَئُش gaoŝ) گوش، نام ایزدی که نگهبان چهارپایان است و نام چهاردهمین روز هر ماه.

15ـ دَدْو پَت میتر= dadv-pat-mitr دی به مهر؛ آفریدگار مهر؛ ددو یی رُچ dadv-i-roĉ دی به روز؛ آفریننده ی روز، نام پانزدهمین روز هر ماه.

16ـ میهر= mihr (اوستایی: میثرَ mişra) مهر، میترا، نیروی نگهدارنده ی روشنایی، پیشرو خورشید، پیمان، عهد، میثاق، قول، قرارداد، توافقنامه، موافقتنامه، عهدنامه، معاهده، نوید، مژده، وعده، هماهنگی، سازگاری، تناسب، توافق، داد و ستد، معامله، دوستی، رفاقت، نام شانزدهمین روز هر ماه.

17ـ سْروش= sruŝ (اوستایی: سْرَئُشَ sraoŝa) نام ایزد فرمانبرداری است، نام هفدهمین روز هر ماه.

18ـ رَشْن= raŝn (اوستایی: رَشنی raŝni) نام ایزد نگهبان دادگری و راستی، ایزدی که در سر پل چینوت در روز سوم پس از مرگ، کارهای خوب و بد مردگان را بررسی می کند؛ و نام هژدهمین روز هر ماه

19ـ فْرَوَرتیکان= fra-vart-ik-�n (اوستایی: فْرورتیَ fra-vart-ya) فروردین، روز و ماه آفرینش انسان، روز و ماهی که در آن در جانداران روح دمیده شد؛ و نام نوزدهمین روز هر ماه.

20ـ واهرام= v�hr-�m (اوستایی: وِرِثرَغنَ vereş-ra-qna) دشمن شکن یا پرچمدار اهورا مزدا)، ستاره ی بهرام (مریخ)، نام بیستمین روز هر ماه.

21ـ رام / رام روز= r�m/r�m-ruz (اوستایی: رامَ r�m-a)، آرام، شاد، خوشحال، نام بیست و یکمین روز هر ماه.

22ـ وات= v�t (سنسکریت: وَهَه vaha؛ واتَ v�ta؛ اوستایی: واتَ v�ta، وائیتیv�iti ، واتِم v�-tem، فرانسه: وانْت vent) باد، نیروی وزاننده ی باد، نام بیست و دومین روز هر ماه.

23ـ دَدْو یی دِن=dadv-i-den دی به دین، آفریدگار دین، نام بیست و سومین روز هر ماه.

24ـ دِن= den (اوستایی: دَئِنا daen�) ـ1ـ دین، کیش، مذهب 2ـ حکم دینی 3ـ وجدان، انصاف 4ـ متدین، مؤمن، ایماندار 5 ـ نشان دادگری 6ـ خوشبین، دارای حسن ظن. نام بیست و چهارمین روز هر ماه.

25ـ اَرت/ اَرد= art (اوستایی: اَرِتَ areta) ـ1ـ نام ایزد نگهبان دارایی 2ـ راستی، صداقت. ارت در یک جا به واتای توانگری و در جای دیگر به واتای بخشایش، برکت، پاداش و بهره و در جایی نام اهورای نگهبان دارایی است. در جهان مینوی و روز رستاخیز، پاداش کارهای خوب و سزای کارهای بد با همکاری او داده خواهد شد. در کتاب �فروردین یشت�، اَشی در چهره ی دختری زیبا و نیرومند توصیف شده است.. پورداوود، یشت ها) ارت در شاهنامه ارد نوشته شده است: سر آمد کنون قصه ی یزدگرد به ماه سفندار مذ روز ارد؛ اَهلیش وَنگ ahliŝvang نام یکی از ایزدان ماده (در برابر ایزد نر) (بیست و پنجمین روز هر ماه نیز دو نام دارد)

26ـ اَرشتاد= arŝt�d (اوستایی: اَرشتات arŝt�t) ایزد نگهبان راستی ـ درستی ـ حقیقت، دادگری، عدالت، نام بیست و ششمین روز هر ماه.

27ـ آسمان/ آسمان رُچ= �s-m�n/�s-m�n-roch (اوستایی: اَسْمَن as-man) آسمان، آسمان روز، نام بیست و هفتمین روز هر ماه.

28ـ زامیات= z�m-y�t، زامیاد= z�m-y�d ایزد نگهدارنده ی زمین، گاهنما، سالنما، تقویم، سررسید، نام بیست و هشتمین روز هر ماه.

29ـ مارئسپند= m�ra-spand (اوستایی: مانثْرَسْپِنتَ m�nşra-spenta) مارسپند، سخنان مقدس، کلام وحی، نام بیست و نهمین روز هر ماه.

30ـ اَن اَغران= an-aqr�n (اوستایی: اَن اَغرَ an-aqra) بی پایان، نامحدود، بی انتها، روشنایی بی پایان، نام سی امین روز هر ماه.

چون سال 365 روز است، و نام هایی که نوشته شده 360 روز را در بر می گیرد، برای هر یک از آن پنج روز نیز نامی نهادند:

1ـ اَهونَوَت گاس= ahu-na-vat-g�s (اوستایی: اَهونَ وَئیتی گاثا ahu-na-va�ti-g�-ş�)، اَهنودگات یا گاث یا گاس، سرودهای برآورده کننده ی دعا، نام سی و یکمین روز تیر ماه

2ـ اوشتَوَت گاس= uŝ-ta-vat-g�s (اوستایی: اوشتَ وَئیتی uŝ-ta-va�ti) تندرستی، سلامتی، خوشبختی، سعادت، رستگاری، اشتود گاس یا گات نام سی و یکمین روز خرداد ماه

3ـ سْپَنتومَن گاس= span-to-man-g�s (اوستایی: سْپِنتامَئینیوگاثا spen-tu-ma�n-yu-g�ş� نام سومین گات از گات ها که بندهای آن با سپنتامئینیو آغاز می شود) سروده های روانبخش ـ روح بخش، نام سی و یکمین روز فروردین ماه

4ـ وُهوخْشَتْر گاس= vohu-xŝatr-g�s (اوستایی: ووهوخْشَثْرَگاثا vuhu-xŝaşra-g�-ş� نام گات های چهارم به نام ووهوخَشتهَرَ که ساده ترین بخش گات هاست) پادشاهی ـ فرمانروایی ـ شهریاری ـ حکومت ـ ریاست خوب، نام سی و یکمین روز مرداد ماه

5 ـ وَهیشتوئیشت گاس= vah-iŝtu-�ŝt-g�s (اوستایی: وَهیشتوئیشتی گاثاvah-iŝtu-�ŝti-g�-ş� نام گات پنجم) بهترین آرزوـ درخواست ـ تقاضا (نام سی و یکمین روز اردیبهشت ماه)

40 حديث ماه مبارك رمضان؛ ثواب روزه و آداب روزه دار...